مجله اینترنتی سازدهنی
Hohner harmonicas - سازدهنی هونر
Suzuki harmonicas - سازدهنی سوزوکی
Hering harmonicas - سازدهنی هرینگ
Lee Oskar harmonicas - سازدهنی لی اسکار
نحوه ساخت و تولید سازدهنی دیاتونیک
Marine Band

در مقالات قبلی این وب سایت به تقسیم بندی انواع سازدهنی ، نحوه چیدمان نت ها بر روی سازدهنی ، کوک ریشتر و گام های مختلف سازدهی اشاره کردیم . در ادامه این مطالب قصد داریم نگاهی اجمالی داشته باشیم به نحوه ساخت سازدهنی دیاتونیک و فرایند تولید آن در کارخانه های سازنده سازدهنی . مقاله زیر به قلم Mary F. McNulty به همین موضوع اختصاص دارد .

مقدمه

هارمونیکا یا سازدهنی یک ساز بادی مستطیل شکل است . وقتی نوازنده در هر یک از مجراهای هوایی جدا از هم عمل دم یا بازدم را انجام دهد ، زبانه های فلزی داخل ساز به صدا درآمده و نت های موسیقی را تولید می کنند . طول و ضخامت هر زبانه تعیین کننده نتی است که ایجاد خواهد شد . سرمنشا هارمونیکا به یکی از سازهای چین باستان به نام شنگ (Sheng) بر می گردد و از آن با نام های دیگری چون بلوز هارپ (Blues Harp) ، پیانوی جیبی (Pocket Piano) و ساکسفون می سی سی پی (Mississippi Saxophone) نیز یاد می شود . سازدهنی از بدو پیدایشش در اوایل قرن نوزدهم در شکل های گوناگونی از موسیقی ، از موسیقی کلاسیک گرفته تا موسیقی فولک کانتری و از سبک بلوز تا جاز و راک به کار رفته است .

تاریخچه

تعیین دقیق تاریخ اختراع سازدهنی امکان پذیر نیست . اما نخستین مدرک ثبت شده در این زمینه متعلق به یک نوجوان آلمانی با نام Christian Friedrich Buschmann است که سازی شبیه به سازدهنی امروزی را با نام Aura ساخته بود . این نمونه اولیه سازدهنی 10 سانتیمتر طول داشت و شامل 21 سوراخ بود که همگی با عمل فوت یا دمش (Blow) صدا می دادند و نت هایش به شیوه کروماتیک (با فواصل نیم پرده ای) کنار هم قرار داشتند . از این ساز بلافاصله در سراسر اروپا نمونه های مشابهی با نام های مختلفی مانند Mundharmonika ، Mundaeoline ، Psallmelodikon و Symphonium ساخته شد . در سال 1826 یک سازنده ساز از اهالی بوهمیا به نام Joseph Richter نمونه متفاوتی از این ساز را ساخت که بعدها به سازدهنی استاندارد تبدیل شد . ساز ساخته شده توسط ریشتر دارای 10 سوراخ و 20 زبانه بود که بر روی 2 صفحه جداگانه که هر یک مختص به نت های فوت یا دمش (Blow) و نت های مکش (Draw) بودند قرار داشتند . این دو صفحه هر کدام در یک طرف یک بدنه از جنس چوب درخت سرو نصب شده بودند . ریشتر این ساز را بر پایه گام دیاتونیک (یا هفت نتی) کوک کرده بود .

چند دهه بعد یک ساعت ساز آلمانی به نام ماتیاس هونر (Matthias Hohner) که ساختن سازدهنی را فرا گرفته بود وضعیت را متحول کرد . او که کارگاه تولیدی اش را در آشپزخانه منزل خودش راه اندازی کرده بود ، توانست تنها با کمک خانواده اش و یک کارگر دیگر در پایان سال اول فعالیت تعداد 650 عدد سازدهنی تولید نماید . در سال 1862 هونر که بازاریاب زیرکی بود و نام خودش را بر روی درپوش های سازدهنی های تولیدی اش حک می کرد ، این ساز را به آمریکای شمالی عرضه کرد و در آنجا به علت قابل حمل بودن و ارزان بودن به ساز محبوب گاوچران های غرب تبدیل شد . موزیسین ها و نوازندگان سیاه پوست نیز سازدهنی را جایگزین مناسب و ارزانی برای سازهای گران تری مانند پیانو و سازهای بادی برنجی می دیدند . Sonny Terry ، James Cotton ، Charlie Musselwhite و William Clarke از جمله بزرگان موسیقی بلوز هستند که مهارت های خود را در نواختن این ساز نشان داده اند .
به بخشی از سولوی آهنگ Pawnshop Bound با اجرای William Clarke گوش دهید :


سازدهنی به سرعت در میان مردم جا باز کرد . تا قبل از جنگ جهانی دوم اجراهای گروه های سازدهنی (که بیشتر از بچه ها تشکیل می شد) جزو قطعات محبوب نمایشی بود . در این دوره بود که Larry Adler توانست با نواختن سازدهنی به همراه ارکسترهای سنفونیک بزرگ شهرت زیادی به دست آورد . در اواخر دهه 40 میلادی اجرای گروه سه نفره Harmonicats از آهنگ Peg O' My Heart تا 20 میلیون نسخه فروش کرد . در اوایل دهه 1960 یک گروه متشکل از 105 نوازنده آماتور در شهر Levittown ایالت پنسیلوانیا لقب "بزرگ ترین گروه سازدهنی ایالات متحده" را بر خود گذاشتند . در همین دوران تعداد زیادی از نوازندگان سفیدپوست موسیقی راک با بهره گرفتن از میراث غنی موسیقی بلوز که در اصل متعلق به سیاهان آمریکا بود به نواختن سازدهنی پرداختند . Bob Dylan که خواننده موسیقی فولک بود موجب ترویج شیوه نواختن همزمان سازدهنی با سازهای دیگر مانند گیتار و پیانو با استفاده از ابزاری به نام Neck Rack (یا Harmonica Holder ) شد . در این روش سازدهنی داخل یک قاب فلزی دور گردن نوازنده قرار می گیرد و دست های نوازنده برای نواختن سازهای دیگر(مانند گیتار و پیانو) آزاد می شود .

امروزه 5 نوع اصلی از سازدهنی تولید می شود : دیاتونیک ، ترمولو ، اکتاو ، کروماتیک و ارکسترال (شامل سازدهنی های آکورد و بیس) . سازدهنی دیاتونیک تک زبانه ای (Single Reed) رایج ترین نوع سازدهنی است و در سبک های راک ، کانتری ، بلوز و فولک به کار می رود .
Harmonica Made


رایج ترین مدل این نوع سازدهنی مدل 10 سوراخه است که حاوی 20 زبانه است : 10 زبانه برای نت های دمشی و 10 زبانه مختص به نت های مکشی . در هر سوراخ یک زبانه دمشی و یک زبانه مکشی قرار دارد و صدای ساز هم با عمل دمش و هم با مکش ایجاد می شود . در سازدهنی ترمولو سوراخ ها دوبل هستند (هر سوراخ به وسیله یک تیغه عرضی به دو قسمت تقسیم می شود) و در هر یک از دو قسمت یک زبانه با نت مشابه (و با اندکی اختلاف در قرکانس کوک) با قسمت دیگر تعبیه شده و هر دو زبانه تنها با عمل دمش یا مکش به صدا در می آیند . سازدهنی اکتاو هم ساختمان مشابهی دارد اما هر دو زبانه تعبیه شده در یک سوراخ به اندازه یک اکتاو با هم اختلاف دارند . با سازدهنی کروماتیک هر 12 نت گام کروماتیک (شامل تمام دیزها و بمل ها) را می توان نواخت . در مدل های ارکسترال ممکن است تمام سوراخ ها از نوع دمشی باشند و یا این که ترکیبی از دمش و مکش باشند . برخی از آنها مخصوص نواختن آکوردها طراحی می شوند .

مواد اولیه

در اوایل پیدایش سازدهنی بدنه تمام سازدهنی ها از چوب ساخته می شد . اما امروزه بیشتر آنها از قالب های پلاستیکی ساخته می شوند . برخی مدل های مرغوب تراز آلیاژهای فلزی ، لوسیت (Lucite) و نقره ساخته می شوند . نوع و جنس صدای تولید شده با هر کدام از این مواد متفاوت است. به عنوان مثال مدل های Marine Band و Blues Harp (از شرکت Hohner ) بدنه سازدهنی از جنس چوب نرم و مقاوم به رطوبت ساخته می شود. جنس نه چندان سخت این نوع چوب صدای خوب و پر طنینی تولید می کند و در عین حال دربرابر رطوبت و تورم ناشی از آن مقاوم است . (اگر بدنه سازدهنی از چوب مرغوبی تهیه نشده باشد ، رطوبت و بزاق دهان نوازنده وارد فضاهای متخلخل چوب می شود و منجر به تورم بدنه چوبی سازدهنی می شود که می تواند در نواختن سازدهنی اختلال ایجاد کند –م .)

زبانه های سازدهنی (Reeds) با برش دادن ظریف نوارهایی از آلیاژ برنج (مخلوط مس و روی) تهیه می شوند . صفحات زبانه ای (Reed Plate) و درپوش ها یا صفحات پوشاننده (Cover Plate) نیز از آلیاژ برنجی ساخته می شوند .

از پیچ ها و میخ پرچ های کوچک (rivet) برای به هم بستن و نگه داشتن قطعات فوق به یکدیگر استفاده می شود.

فرآیند تولید

بخش های مجزای سازدهنی به صورت ماشینی تولید می شوند اما سرهم کردن آنها به شیوه دستی (به وسیله نیروی انسانی) انجام می شود .

1. تولید بدنه :

بدنه های چوبی از یک قالب چوبی برش داده می شوند . سپس مجاری هوایی (Channels) یا اتاقک های هوایی (Chambers) در داخل آن کنده می شوند که طول آنها (از سوراخ شماره 1 به طرف سوراخ شماره 10 یا بالاتر) به ترتیب کاهش می یابد . بدنه های پلاستیکی به روش قالب گیری تزریقی (Injection Molding) تهیه می شوند : در این روش ابتدا ترکیبات پلاستیکی را با حرارت دادن به حالت نیمه مایع در می آورند و بعد آنها را به طریقه مکانیکی به داخل یک قالب تزریق می کنند . ماده پلاستیکی به سرعت سرد و سخت می شود و می توان بدنه تازه تشکیل شده را از قالبش بیرون آورد .

2. تولید زبانه ها (Reeds) و صفحات زبانه ای (Reed Plates) :

صفحه زبانه ای (Reed Plate) توسط دستگاهی مخصوص علامت گذاری می شود و سپس در آن شکاف هایی ایجاد می شود که اندازه آنها با مجاری هوایی موجود در بدنه سازدهنی مطابقت داشته باشد . زبانه های فلزی به وسیله دستگاه برش داده می شوند . سپس هر یک از زبانه ها را از یک طرف با میخ پرچ های کوچکی به صفحه زبانه ای متصل می کنند تا هر زبانه بر روی شکاف مربوطه قرار بگیرد . انتهای دیگر زبانه ها آزاد می ماند تا با عبور جریان هوا به ارتعاش درآمده و منجر به تولید صدا شود .

3 . کوک کردن (Tuning) زبانه ها :

کوک کردن زبانه ها به صورت دستی انجام می شود (و نه توسط دستگاه) . فردی که کوک کردن زبانه ها را بر عهده دارد این کار را با کمک دیاپازون و با سمباده زدن زبانه ها برای رسیدن به کوک مناسب انجام می دهد . سمباده زدن قاعده زبانه ها فرکانس آنها را پایین تر می آورد (نت مربوطه بم تر می شود) در حالی که سمباده زدن انتها آزاد زبانه ها فرکانس آنها را بالاتر می برد (نت مربوطه زیر تر می شود).

4 . متصل کردن صفحات زبانه ای به بدنه سازدهنی :

صفحات زبانه ای به وسیله پیچ ها یا میخ های کوچکی به بدنه سازدهنی متصل می شوند . سر هم کردن این قطعات به روش دستی و بر روی یک میز چوبی انجام می شود (مشابه آن چه در کفاشی ها به کار می رود) . میخ های ظریف (nails) را به وسیله انبردستی (pliers) نوک تیزی وارد سوراخ می کنند و بعد با یک چکش کوچک آنها را به سمت داخل هدایت می کنند .
Harmonica Made 2




5 . متصل کردن درپوش ها (Cover Plates) :

درپوش ها که به وسیله دستگاه مخصوصی قالب ریزی شده اند و نام کارخانه سازنده و مدل سازدهنی بر روی آنها حک شده است ، به وسیله پیچ ها یا میخ های ظریفی به بدنه سازدهنی و صفحات سازدهنی متصل می شوند .

6 . بسته بندی (Packaging) :

سازدهنی ها در داخل جعبه (Box) قرار داده می شوند وپس از بسته بندی برای توزیع به بازار مصرف ارسال می شوند .

تولید سازدهنی در آینده

در قرن بیست و یکم فرایند تولید سازدهنی بیشتر به حالت اتوماتیک و تحت کنترل رایانه ای در خواهد آمد و بخش کمتری از آن به صورت دستی انجام می شود . تولید کنندگان سازدهنی ادعا می کنند این پروسه کامپیوتری منجر به تولید سازدهنی هایی با کیفیت بهتر و زبانه هایی با طول عمر بیشتر خواهد شد .

ترجمه : دلتافریک ، خرداد 1389

منبع :