مجله اینترنتی سازدهنی
Hohner harmonicas - سازدهنی هونر
Suzuki harmonicas - سازدهنی سوزوکی
Hering harmonicas - سازدهنی هرینگ
Lee Oskar harmonicas - سازدهنی لی اسکار
کوردومونیکا (Chordomonica) و هارمونتا (Harmonetta)
Harmonetta1

سازدهنی (Harmonica) جزو معدود سازهای بادی است که از قابلیت نواختن آکورد برخوردار است . ولی این قابلیت بسیار محدود است (به عنوان مثال با یک سازدهنی دیاتونیک استاندارد فقط می توان 3 آکورد اجرا کرد) و به هیچ وجه قابل مقایسه با سازهایی مثل گیتار و پیانو نیست . به همین خاطر ابداع مدل های خاصی از سازدهنی که قابلیت وسیع تری برای نواختن آکورد داشته باشند همواره ایده ای جالب توجه بوده است . در این مقاله قصد داریم به معرفی دو مدل خاص ارائه شده توسط شرکت هونر (Hohner) بپردازیم که با همین هدف طراحی و ساخته شده اند : کوردومونیکا و هارمونتا .


کوردومونیکا (Chordomonica)

 ChamBerHuang در اواخر دهه 1960 شرکت هونر (Hohner) دو مدل جدید ساز دهنی به نام های کوردومونیکا (Chordomonica) و کوردومونیکا 2 (Chordomonica II) به بازار عرضه کرد. این دو مدل را چام – بر هوانگ (Cham – Ber Huang) که از نوازندگان بزرگ و صاحب نام ساز دهنی کروماتیک در عرصه موسیقی کلاسیک است برای شرکت هونر طراحی کرده بود.

مدل کوردومونیکا (Chordomonica) در واقع یک ساز دهنی کروماتیک 10 سوراخه بود که برخی از نت های کروماتیکش حذف و با نت های دیگری جایگزین شده بود تا در عوض آکوردهای خاصی با آن قابل نواختن باشند. در این مدل ساز دهنی وقتی اسلاید (Slide) آزاد باشد ، با دمیدن هوا (Blow) به داخل ساز دهنی آکورد C Major و با کشیدن هوا به داخل دهان (Draw) آکورد G7 ایجاد می شود (تصویر زیر).

Chordomonica

همانطور که مشاهده می کنید نت های دمشی (Blow Notes) در هر اکتاو از سه نت C – E – G تشکیل شده اند که نواختن همزمان آنها آکورد C Major را تولید می کند. همچنین نت های مکشی (Draw Notes) هر اکتاو شامل چهار نت G – B – D – F می شود که نواختن همزمانشان آکورد G7 را ایجاد می کند. در واقع کل سوراخ های این ساز دهنی جزئی از یک آکورد هستند و نوازنده هر کدام از سوراخ های مجاور هم را که با یکدیگر بنوازد صدای نوعی آکورد حاصل خواهد شد. این ویژگی باعث می شود که نوازنده ساز دهنی بتواند در نقش همراهی کننده با خودش ظاهر شود و ملودی های اجرا شده توسط خودش را با آکوردهای مربوطه همراه نماید. برای استفاده از این ویژگی طبعاً بهتر است که از روش تانگ بلاک (Tongue Block) بهره گرفت چرا که در این حالت نیازی به تغییر وضعیت لب ها و دهان از حالت تک نت (Single Note) به آکورد نیست و نوازنده می تواند صرفاً با بلندکردن زبانش از روی ساز دهنی آکورد موردنظر را اجرا نماید.

با فشار دادن اسلاید (Slide) به داخل ، دمیدن هوا به داخل ساز دهنی آکورد F Major و مکیدن هوا به داخل دهان آکورد F# Diminished 7th را تولید می کند (مطابق تصویر زیر).

Chordomonica

مدل ارتقا یافته ای از کوردومونیکا که چندی بعد با نام کوردومونیکا تو (Chordomonica II) ساخته شد، یک ساز دهنی 12 سوراخه بود که به 2 عدد اسلاید (Slide) تجهیز شده بود ، یکی در بالا و دیگری در پایین (تصویر زیر) . برای آشنایی بیشتر با صدای سازدهنی کوردومونیکا 2 می توانید با مراجعه به این لینک اجرای تصویری دو آهنگ فولک کوتاه (The Fox & Oh Susanna) را با این سازدهنی خاص که توسط نوازنده ای به نام کن لیبوف (Ken Leibof) نواخته شده است ، دریافت نموده و تماشا کنید .

ChordomonicaII

با این که مدل جدید ظاهر عجیبی داشت ولی از قابلیت های بیشتری برای نواختن آکوردهای مختلف برخوردار بود. در این مدل ساز دهنی هم مثل مدل کوردومونیکای قدیمی ، وقتی اسلاید (Slide) آزاد باشد با دمش (Blow) و مکش (Draw) هوا به ترتیب آکوردهای C Major و G7 تولید می شوند (تصویر زیر).

ChordomonicaII

و همچنین وقتی اسلاید (Slide) به طرف داخل فشرده شود، آکوردهای F Major و F# Diminished 7th قابل اجرا خواهند بود (تصویر زیر).

ChordomonicaII

با این حال قضیه وقتی جالب می شود که اسلاید (Slide) دوم این ساز دهنی را به کار بگیریم. در این حالت دو آکورد A Minor (با دمیدن هوا به داخل ساز دهنی) و D Minor 7th (با مکیدن هوا به داخل دهان) نیز (مطابق با تصاویر زیر) در اختیار نوازنده قرار می گیرد.

ChordomonicaII

هر دوی این مدل ها در 5 گام (Key) ساخته می شدند: A – C – E – F – G که در جدول زیر می توانید آکوردهای قابل اجرا با هر گام این مدل ساز دهنی ها را مشاهده نمایید.

ChordomonicaII

این نکته را باید در نظر داشت که ساز دهنی کوردومونیکا (Chordomonica) در اصل برای نواختن آهنگ های فولک و پاپ طراحی شده است و برای اجرای قطعات موسیقی کلاسیک یا جز (Jazz) مناسب نیست چون تمام نیم پرده های کروماتیک موردنیاز را ندارد. اما خوشبختانه تمام نت های گام دیاتونیک را می تواند اجرا نماید. به عنوان مثال در یک ساز دهنی کوردومونیکا 2 با گام C ، در هر 3 اکتاو فقط نت A حذف شده است که آن را هم می توان با فشار دادن اسلاید و نواختن سوراخ های شماره 11 و 7 و 3 به دست آورد. اما در همین ساز دهنی 3 نت Db – Ab – Bb را حتی با فشار دادن هر یک از دو اسلاید (Slide) نمی توان اجرا کرد. در عوض نوازنده می تواند از آکوردهای C – G7- F که در واقع آکوردهای I – V – IV در تونالیته C هستند و جزو آکوردهای پرکاربرد در موسیقی فولک هستند برای همراهی کردن با نت های ملودی استفاده نماید.

 ChordomonicaIISongbook تولید هر دوی این مدل ها در اوایل دهه 1980 متوقف شد اما نمونه های قدیمی و دست دوم این ساز دهنی ها را هنوز می توان در گوشه و کنار دنیا و در حراجی هایی مثل eBay پیدا کرد. در ضمن چام – بر هوانگ (Cham – Ber Huang) که ایده ساخت این ساز دهنی ها را ارائه کرده بود ، خودش دست به کار نوشتن شد و کتابچه آموزشی کوچکی برای آنها تدارک دید . این کتابچه هم که به همت شرکت هونر منتشر شده بود ، مدت ها است که دیگر چاپ نمی شود. اما چام-بر هوانگ کتاب دیگری هم با عنوان Folk Song Fest تالیف کرد که در بر گیرنده 31 آهنگ تنظیم شده برای کوردومونیکا 2 است و نسخه هی قدیمی و دست دوم آن از طریق سایت هایی مانند آمازون قابل تهیه می باشد . علاوه بر این کتاب ها ، چام-بر هوانگ دموی کوتاهی هم برای معرفی قابلیت های این ساز ضبط کرده است که با مراجعه به این لینک می توانید آن را دانلود کرده و گوش دهید .

همچنین در کتاب ساز دهنی فولک و بلوز (Folk and Blues Harmonica) که توسط جورج هیپس نلسون (George Heaps – Nelson) و بارابارا کوهلر (Barbara Koehler) نوشته شده است یک آهنگ به نام Burry Me Beneath the willow وجود دارد که به طور اختصاصی برای کوردومونیکا تنظیم شده است. این کتاب هم مدتی است که چاپ نمی شود و به سختی قابل تهیه است اما کتاب جدیدتری که از همین دو نویسنده با عنوان You Can Teach Yourself Harmonica منتشر شده است ، تقریباً در برگیرنده همان مطالب و در واقع چاپ تجدیدنظر شده ای از آن کتاب قدیمی می باشد.

هارمونتا (Harmonetta)

همان طور که در مورد سازدهنی کوردومونیکا 2 (Chordomonica II) توضیح دادیم ، با این مدل سازدهنی حداکثر 6 عدد آکورد می توان نواخت که آن هم آکوردهای مرتبط با گام یا کلید (Key) خاص آن سازدهنی می باشند . و این یعنی که مشکل محدودیت در نواختن آکوردها با این سازدهنی هم وجود دارد . اما اگر بخواهیم از این محدودیت ها فراتر برویم و آکوردهای بیشتری را با یک سازدهنی واحد اجرا نماییم ، چه باید کرد؟

طبعا اولین راهکاری که به نظر می رسد استفاده از سازدهنی مخصوص آکورد (Chord Harmonica) است . اما نواختن این سازدهنی های دراز و طویل نه کار آسان و راحتی است و نه بهترین راه حل به شمار می آید ! راه حلی ساده تر و خلاقانه تر برای رفع این مشکل وجود دارد که در سال 1954 توسط شرکت هونر (Hohner) و با طراحی ساز جدیدی به نام هارمونتا (Harmonetta) ارائه گردید .

Harmonetta2

این آلت موسیقی منحصر به فرد در واقع نوعی "سازدهنی دکمه ای" و ترکیبی از سازدهنی و آکاردئون می باشد که برای ساختن آن از ساختمان کنسرتینا (Concertina) و آکاردئون های دکمه ای (Button Accordion) الهام گرفته شده است . نواختن آن با عمل دمیدن و مکیدن هوا انجام می شود (مانند سازدهنی) ولی در عین حال از دکمه های مختلفی (مانند آکاردئون های دکمه ای) در آن استفاده می شود که با کمک آنها می توان نت های مختلف را به صورت همزمان نواخت و به این روش آکوردهای متنوعی را اجرا نمود . با مراجعه به این لینک می توانید یک کلیپ تصویری از نحوه نواختن هارمونتا را که توسط نوازنده ای به نام کن لیبوف (Ken Leibof) اجرا شده است دریافت کرده و تماشا نمایید .

در این سازدهنی تا وقتی که دکمه ای فشار داده نشود ، دمیدن هوا به داخل سازدهنی هیچ صدائی تولید نخواهد کرد . اما وقتی که دکمه ای را فشار دهید صدای تولید شده از آن در هر دو حالت فوت (Blow) و مکش (Draw) هوا یکسان خواهد بود . تغییر دادن محل تماس لب های نوازنده با سازدهنی منجر به تغییر در اکتاو نت ها می شود . این ساز دارای 72 زبانه فلزی است و 3 اکتاو کروماتیک کامل را پوشش می دهد . برخلاف سازدهنی های دیاتونیک ، با هارمونتا نمی توان نت ها را بند کرد ولی در عوض نواختن آرپژهای روان با آن راحت است و نوازنده می تواند ملودی و آکورد را در یک زمان با آن اجرا نماید - قابلیتی که در سازدهنی های آکورد وجود ندارد . برای آشنایی بیشتر با صدای هارمونتا (Harmonetta) می توانید با مراجعه به این لینک آهنگ Chattanooga Boogie را که توسط نوازنده ای به نام Don John اجرا شده است دریافت نموده و تماشا نمایید .

Harmonetta3

صفحه کلید هارمونتا (Harmonetta) قدری پیچیده به نظر می رسد (تصویر زیر) اما به نحوی طراحی شده است که نوازنده بتواند تنها با استفاده از یک انگشت برای فشار دادن همزمان سه عدد از این دکمه ها یک آکورد ماژور یا مینور را بنوازد . فرو رفتگی هایی که در سطح این صفحه کلید طراحی شده است نوازنده را در این امر یاری می رساند . همچنین با اضافه کردن نت های دیگر می توان آکوردهای هفتم و نهم را نیز با این سازدهنی منحصر به فرد اجرا نمود . در تصویر زیر می توانید طرز چیدمان نت ها (Note Layout) را بر روی صفحه کلید هارمونتا مشاهده نمایید .

HarmonettaKeyboard

همان طور که مشاهده می کنید کلید های فوق تقریبا شکل سه گوش دارند . اگر نوازنده کلید C را به تنهایی فشار دهد نت C به صدا در می آید . اما اگر انگشت نوازنده از مرکز کلید C به طرف راست جابجا شود می تواند با فشار دادن همزمان سه کلید C-E-G آکورد C Major را بنوازد . اگر انگشتش را به سمت ضلع فوقانی این کلید سه گوش جابجا کند می تواند با نواختن همزمان نت های F-A-C به آکورد F Major برسد . و همچنین اگر ضلع سمت چپ این کلید را فشار دهد منجر به تولید آکورد G# Major خواهد شد . از طرف دیگر فشار دادن هر کلید سه گوش در محل زاویه هایش آکوردهای مینور تولید می کند . مثلا در شکل بالا فشار دادن کلید C در زاویه تحتانی آکورد C Minor را ایجاد می کند و همچنین فشار دادن کلید در زاویه های فوقانی سمت راست و چپ به ترتیب آکوردهای A Minor و F Minor را ایجاد می کند .

ابداع کننده هارمونتا ارنست زاکاریاس (Ernst Zacharias) نام داشت ؛ یک موسیقیدان و مهندس آلمانی که برای شرکت هونر کار می کرد . این مهندس آلمانی همان شخصی بود که سازهای گوناگون دیگری مانند کلاویولا (Claviola) ، کلاوینت (Clavinet) ، گیتارت (Guitaret) و پیانت (Pianet) را نیز ابداع کرده بود .

Harmonetta4 با این که شرکت سایدل (Seydel) در سالهای اخیر با معرفی کردن سازدهنی دیاتونیک مدل 1847 علاقه خاصی را به زبانه های فلزی (Reeds) که از جنس فولاد ضد زنگ (Stainless Steel) هستند در جامعه سازدهنی ایجاد کرده است ، ولی این مدل اولین نمونه سازدهنی نیست که با این نوع زبانه های فلزی ساخته شده است . در واقع هارمونتا اولین مدل سازدهنی با زبانه هایی از جنس فولاد ضد زنگ در بین محصولات شرکت هونر (Hohner) بود و به همین خاطر هم ساز گران قیمتی بود . در اواسط دهه 1960 این ساز را می شد به مبلغ 95 دلار خریداری کرد که معادل قیمت 40 عدد سازدهنی مرین بند (Marine Band) می شد .

شرکت هونر سرانجام در اواخر دهه 1970 تصمیم گرفت تولید این ساز را کنار بگذارد و امروزه تنها نمونه های معدودی از این ساز عجیب باقی مانده است . علت این تصمیم شرکت هونر هیچگاه به طور رسمی اعلام نشد . گذشته از قیمت بالا و عدم استقبال کافی از این مدل سازدهنی و همچنین دشوار بودن نواختن آن ، برخی معتقدند کمبود تکنیسین هایی که در تعمیر کردن هارمونتا مهارت داشته باشند نیز در اتخاذ این تصمیم نقش داشته است . آن طور که گفته می شد ، در سرتاسر جهان تنها دو یا سه نفر بودند که قادر باشند این سازدهنی را در صورت خراب شدن تعمیر نمایند !

هارمونتا امروزه بسیار به ندرت توسط گروه های سازدهنی به کار می رود . یکی از این گروه های معدود گروه شوَنگ (Svang) است ، یک کوارتت (گروه چهار نفره) سازدهنی فنلاندی که یکی از اعضایش به نام Jouko Kyhala نواختن این ساز عتیقه را در آن بر عهده دارد . و جالب این که وی صدای این ساز رابا استفاده از دو عدد میکروفون (یکی در بالای ساز و دیگری در زیر آن) تقویت می کند تا صدای بهتری به گوش شنوندگانش برساند ! برای اطلاعات بیشتر می توانید به این صفحه از وب سایت شونگ مراجعه نمایید .

HarmonettaSvang

همچنین با مراجعه به این لینک می توانید یکی از اجراهای زنده این گروه را در کانال ORF2 تلویزیون اتریش در سال 2007 داونلود نموده و تماشا کنید .

قبلا هم در این قسمت از وب سایت ایران هارمونیکا یادی از این گروه سازدهنی فنلاندی کرده بودیم .

با توجه به این که سال ها از توقف تولید هارمونتا (Harmonetta) می گذرد ، مطالب آموزشی بسیار کمی هم در باره آن یافت می شود . یکی از این منابع کتابچه کوچکی است با عنوان The Hohner Harmonetta Tutor که توسط انتشارات Hal Leonard منتشر شده است .

سازدهنی آرپژیو (Arpeggio)

هر دوی این سازهایی که در موردشان نوشتیم سازدهنی های نادر و کمیابی هستند . آن قدر نادر و کمیاب که حتی در دائره المعارف بزرگی مانند ویکی پدیای انگلیسی هم مدخل جداگانه ای برایشان پیدا نمی کنید ! اما از این کمیاب تر هم هست : سازدهنی آرپژیو (Arpeggio) مدل منحصر به فردی است که تنها 2 نمونه از آن ساخته شده است ! طراح این مدل سازدهنی اندی پاسکاس (Andy Paskas) بود که در شرکت هونر (Hohner) به عنوان تکنیسین سازدهنی فعالیت می کرد . این سازدهنی مانند مدل کوردومونیکا 2 (Chordomonica II) از قابلیت نواختن 6 آکورد برخوردار است اما بزرگتر است و 16 سوراخ دارد و نحوه چیدمان نت ها در آن قدری با کوردومونیکا 2 تفاوت دارد .

با مراجعه به این لینک می توانید یک اجرای زنده را با این سازدهنی دریافت نموده و تماشا نمایید . در این آهنگ آکوردهای بمی که می شنوید توسط سازدهنی بیس (Bass Harmonica) اجرا شده است اما سایر آکوردهایی که به گوش می رسد و با ملودی اجرا شده هم مطابقت دارد توسط سازدهنی آرپژیو (Arpeggio) اجرا می شود . نواختن سازدهنی بیس را جرج میکلاس (George Miklas) بر عهده دارد و سازدهنی آرپژیو را هم فیل کالتابلوتا (Phil Caltabellotta) نواخته است .

ترجمه و گردآوری مطالب : دلتا فریک – اسفند 1391

منابع :


لطفا توجه کنید : فایل های ویدیویی مرتبط با این مقاله به خاطر حجم نسبتا زیادی که دارند ، در سرور دیگری به نام پرشین گیگ (Persian Gig) آپلود شده اند . در صورتی که قادر به دانلود لینک های مربوطه نبودید ، پس از مدتی دوباره لینک ها را امتحان کنید . احتمالا در تلاش بعدی شما مشکل مربوط به دانلود کردن این فایل ها برطرف خواهد شد .